Degeneratieve Myelopathie (DM) bij de Duitse Herder
Dit is het moeilijkste onderwerp op deze site. Degeneratieve Myelopathie is een progressieve ziekte van het ruggenmerg. Vergelijkbaar met ALS bij mensen. Er is geen behandeling. Geen genezing. De hond heeft geen pijn, maar verliest langzaam de controle over zijn lichaam.
De Duitse Herder is een van de rassen die het vaakst getroffen wordt. Naar schatting draagt 12-20% van de populatie twee kopieën van de verantwoordelijke genmutatie.
Wat is degeneratieve myelopathie
DM is een aandoening waarbij de zenuwvezels in het ruggenmerg langzaam afsterven. De communicatie tussen de hersenen en de achterpoten wordt steeds slechter, tot die uiteindelijk volledig wegvalt.
De oorzaak is een mutatie in het SOD1-gen (superoxide dismutase 1). Dit gen codeert voor een eiwit dat vrije radicalen in zenuwcellen neutraliseert. Werkt het niet goed, dan stapelen vrije radicalen zich op en sterven de zenuwcellen af.
“De SOD1:c.118G>A-mutatie bij honden veroorzaakt een ziekte die klinisch en pathologisch sterk overeenkomt met ALS bij de mens.”
— Awano et al., PNAS (2009)
De ontdekking van deze mutatie in 2009 door onderzoekers aan de University of Missouri was een doorbraak. Voor honden, maar ook voor ALS-onderzoek bij mensen.
SOD1-test: drager, vrij of aangedaan
Er is een betrouwbare DNA-test beschikbaar. Een wangslijmvliestest is voldoende. De test geeft drie mogelijke uitslagen:
| Uitslag | Betekenis | Risico op DM |
|---|---|---|
| N/N | Vrij van de mutatie | Geen risico |
| N/A | Drager (één kopie) | Zeer klein risico, kan mutatie doorgeven |
| A/A | Twee kopieën van de mutatie | Verhoogd risico |
A/A betekent niet dat je hond DM zal krijgen. Het betekent dat hij de genetische aanleg heeft. Niet alle A/A-honden ontwikkelen de ziekte. Onderzoekers spreken van “onvolledige penetrantie”. Andere genetische en omgevingsfactoren spelen mee.
De test kost rond de €60. Goed om te laten doen, ook als je hond geen klachten heeft.
Het risico is reëel genoeg om er rekening mee te houden.
Waar laten testen
| Lab | Land | Kosten |
|---|---|---|
| Van Haeringen Laboratorium | Wageningen, NL | €50-€65 |
| Laboklin | Duitsland (veel gebruikt in NL) | €50-€65 |
| Via je dierenarts | NL | €60-€80 (inclusief consult) |
De Raad van Beheer accepteert uitslagen van erkende laboratoria voor registratie in de gezondheidsdatabase.
Eerste symptomen en leeftijd
DM openbaart zich meestal tussen het 8e en 14e levensjaar, met een piek rond 9-10 jaar. De ziekte begint subtiel. Zo subtiel dat de meeste eigenaren het in het begin niet herkennen.
Een studie van Coates en Wininger (Veterinary Clinics of North America, 2010) beschrijft de typische progressie in vier stadia. De totale ziekteduur varieert, maar gemiddeld 6-18 maanden van eerste symptomen tot het punt waarop de meeste eigenaren kiezen voor euthanasie.
DM of gewoon oud?
Dit is het lastigste. Een herder van 9 wordt stijver. Staat wat moeilijker op. Loopt wat langzamer. De meeste eigenaren denken: ouderdom. Vaak is dat ook zo. Maar soms is het DM. En dan telt vroege herkenning.
Het verschil zit in de details:
| Normale ouderdom | DM | |
|---|---|---|
| Opstaan | Stijf, maar lukt zelfstandig | Achterpoten glijden weg, hond compenseert met voorpoten |
| Lopen | Langzamer, kortere stappen | Wankelt, kruist achterpoten, sleept nagels |
| Pijn | Kreunt bij bewegen, vermijdt trappen | Geen pijn. Dat is juist het verraderlijke |
| Reactie op pijnstillers | Wordt beter van een NSAID | Geen effect |
| Proprioceptie | Normaal: weet waar zijn poten staan | Verloren: vouw je teen om, hij corrigeert niet |
Die laatste test kun je thuis doen. Draai voorzichtig een achterpoot om zodat de bovenkant van de teen op de grond rust. Een gezonde hond corrigeert dit binnen een seconde. Een hond met vroege DM laat de poot staan. Niet omdat het pijn doet, maar omdat hij niet voelt dat de poot verkeerd staat.
Zie je dit bij je herder van 8+? Ga naar de dierenarts. Liever een keer voor niets dan maanden te laat.
Vier stadia van DM
Stadium 1: coördinatieverlies achterpoten (0-6 maanden)
- Achterpoten slepen licht over de grond. Je hoort de nagels tikken op tegels
- Wankelen bij het lopen, vooral bij draaien
- De hond “kruist” zijn achterpoten
- Moeite met opstaan na liggen
- Nog mobiel, nog zelfstandig
Dit stadium wordt vaak verward met heupdysplasie of artrose. Het grote verschil: DM is pijnloos. Een hond met HD laat pijn zien. Een hond met DM niet. Hij verliest alleen controle.
Stadium 2: verlies van mobiliteit (6-12 maanden)
- Achterpoten zakken regelmatig weg
- De hond valt bij het lopen
- Opstaan zonder hulp wordt moeilijk tot onmogelijk
- Spierverlies in de achterkant duidelijk zichtbaar
- Incontinentie kan beginnen
Stadium 3: verlamming achterpoten (12-18 maanden)
- Volledige verlamming van de achterpoten
- Geen controle meer over blaas en darmen
- De hond kan niet meer zelfstandig staan of lopen
- Een rolstoel kan in dit stadium nog kwaliteit van leven bieden
Stadium 4: progressie naar voorpoten (18+ maanden)
- De ziekte trekt door naar de voorpoten
- Slikproblemen en ademhalingsproblemen
- De meeste eigenaren kiezen in stadium 3 of begin stadium 4 voor euthanasie
De meeste honden bereiken stadium 4 niet. Dat is ook niet het doel.
Diagnose: uitsluiten wat het niet is
Er is geen test die DM met zekerheid vaststelt bij een levende hond. De diagnose is een uitsluitingsdiagnose. Je sluit eerst alles anders uit.
DM versus andere aandoeningen
| DM | Heupdysplasie | Hernia (IVDD) | |
|---|---|---|---|
| Pijn | Geen | Ja, vooral na bewegen | Ja, bij palpatie |
| Begin | Geleidelijk (weken-maanden) | Al vanaf jonge leeftijd | Vaak acuut |
| Symmetrie | Beide achterpoten gelijk | Vaak ongelijk | Kan eenzijdig zijn |
| Proprioceptie | Vroeg verloren (knikkelen) | Behouden | Kan verloren zijn |
| Röntgen | Normaal | Afwijkende heupen | Normaal (MRI nodig) |
| Reageert op pijnstillers | Nee | Vaak wel | Vaak wel |
Het diagnostisch traject ziet er typisch zo uit:
- Röntgen: om HD, artrose en tumoren uit te sluiten
- MRI van het thoracolumbale ruggenmerg: om hernia’s en compressie uit te sluiten
- SOD1 DNA-test: A/A maakt DM waarschijnlijker
- Neurologisch onderzoek: reflexen, proprioceptie, pijnrespons
Definitieve diagnose kan alleen via weefselonderzoek na overlijden. In de praktijk is de combinatie van A/A-genotype, passende symptomen en uitsluiting van andere oorzaken voldoende voor een werkdiagnose.
Behandeling: wat je wel kunt doen
Er is geen behandeling die DM stopt of geneest. Dat is de harde waarheid. Maar je kunt de progressie vertragen en de kwaliteit van leven zo lang mogelijk behouden.
Beweging en fysiotherapie
De belangrijkste studie hierover komt van Kathmann et al. (Journal of Veterinary Internal Medicine, 2006). Honden die dagelijks intensieve fysiotherapie kregen (zwemmen, gevarieerde wandelingen, spieroefeningen) bleven gemiddeld 255 dagen mobiel. Honden zonder therapie: 55 dagen.
“Dagelijks gecontroleerde fysiotherapie verlengt de tijd dat honden met DM mobiel blijven significant.”
— Kathmann et al., JVIM (2006)
Dat is een enorm verschil. Fysiotherapie geneest niets, maar het koopt tijd. Relevante tijd. Maar goed.
Wat werkt:
- Hydrotherapie: onderwaterloopband of zwemmen. Belast de gewrichten niet, houdt spieren actief
- Proprioceptieve oefeningen: balanceerplanken, cavaletti-palen
- Dagelijkse wandelingen: op vlak terrein, aangepast aan wat de hond aankan
- Range-of-motion oefeningen: passief bewegen van de poten om stijfheid tegen te gaan
Hulpmiddelen
- Antislipmatten in huis. Gladde vloeren zijn een ramp voor DM-honden
- Harnas voor achterkant: om de hond te ondersteunen bij het lopen en opstaan
- Hondenrolstoel: in stadium 2-3, als de achterpoten het niet meer doen. Kost €300-€600 maar kan maanden extra kwaliteit geven
- Luiers: bij incontinentie
Wat het kost
| Post | Kosten |
|---|---|
| MRI-diagnostiek | €800-€1.500 |
| Neurologisch consult | €150-€300 |
| Hydrotherapie per sessie | €35-€60 |
| Fysiotherapie per sessie | €40-€70 |
| Maandelijks (2x per week) | €280-€560 |
| Hondenrolstoel | €300-€600 |
| Harnas/draagband | €40-€100 |
| Totaal over ziekteverloop | €4.000-€10.000+ |
Een dierenverzekering dekt vaak de diagnostiek. Fysiotherapie wordt wisselend vergoed, check je polis. Pre-existente aandoeningen zijn uitgesloten, dus verzeker je hond voordat er klachten zijn.
Wanneer is de grens bereikt
De ziekte is pijnloos. Dat maakt de beslissing moeilijker dan bij aandoeningen waar de hond duidelijk lijdt. Een hond met DM kan nog vrolijk kijken, eten en contact zoeken, terwijl hij zichzelf niet meer kan verplaatsen.
Bespreek met je dierenarts een plan. Kijk naar: eet hij nog met plezier? Zoekt hij contact? Raakt hij gefrustreerd? Heeft hij meer slechte dan goede dagen? Er is geen goed of fout moment voor euthanasie. Er is het moment waarop de hond meer lijdt dan leeft.
Preventie via fokbeleid
Als je een herder koopt, vraag of de ouderdieren een DM-DNA-test hebben gehad. Een verantwoorde fokker kruist geen twee dragers met elkaar.
| Combinatie | Puppy’s N/N | Puppy’s N/A | Puppy’s A/A | Beoordeling |
|---|---|---|---|---|
| N/N × N/N | 100% | 0% | 0% | Ideaal |
| N/N × N/A | 50% | 50% | 0% | Verantwoord |
| N/A × N/A | 25% | 50% | 25% | Afgeraden |
| A/A × elk | 0-50% | 50-100% | 0-50% | Niet fokken |
Alle dragers uitsluiten zou de genenpool te veel verkleinen. De dragerfrequentie in het ras is hoog (30-40%). De standaard aanbeveling: dragers alleen kruisen met vrije honden (N/N) om de mutatiefrequentie geleidelijk te verlagen.
De Raad van Beheer heeft DM-testen opgenomen in de aanbevelingen voor het ras. Verplicht is het nog niet, maar steeds meer fokkers doen het vrijwillig.
Veelgestelde vragen
Is degeneratieve myelopathie pijnlijk voor mijn hond?
Nee. Dat is zowel het goede als het moeilijke nieuws. DM tast de zenuwvezels aan, niet de pijnreceptoren. Je hond voelt geen pijn. Maar hij verliest wel het gevoel in en de controle over zijn poten. Als je hond kreunt bij het opstaan of bewegingen vermijdt, is het waarschijnlijk iets anders: artrose, HD, een hernia. Laat het checken.
Hoe lang leeft een hond met DM?
Vanaf de eerste symptomen gemiddeld 6-18 maanden. Honden die dagelijks fysiotherapie krijgen blijven langer mobiel, gemiddeld 255 dagen versus 55 dagen zonder. De meeste eigenaren kiezen voor euthanasie in stadium 2 of 3, als de achterpoten verlamd raken en de hond incontinent wordt.
Kan ik DM voorkomen?
Bij je huidige hond niet. Als de genmutatie er is, is die er. Wat je kunt doen: een SOD1-test laten doen (€50-€75) zodat je weet waar je aan toe bent. Bij een A/A-uitslag kun je vroeg beginnen met preventieve fysiotherapie. Bij de aanschaf van een puppy: kies een fokker die de ouderdieren heeft laten testen en geen twee dragers kruist.
Bronnen
Duitse Herderhond
Praktische informatie over de Duitse Herder. Gezondheid, gedrag en kosten.
Meer over mij →Dit artikel is geschreven op basis van persoonlijke ervaring en publiek beschikbare bronnen. Het is geen vervanging voor veterinair advies. Raadpleeg je dierenarts bij vragen over de gezondheid van je hond. Lees onze volledige disclaimer.
